به گزارش پایگاه خبری چل بیم، مشاهده لکههای نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم از ۱۹ مرداد ۱۴۰۵، به یکی از مهمترین مسائل زیستمحیطی روزهای اخیر هرمزگان تبدیل شده است؛ رخدادی که دامنه آن از سطح دریا و سواحل سوزا و شیبدراز تا محدوده نقاشه و بخشهایی از جزیره هنگام گزارش شده و نگرانیهایی درباره اثر آن بر زیستبومهای حساس، گردشگری و معیشت جوامع محلی ایجاد کرده است.
آلودگی از کجا آغاز شد؟
نخستین گزارشهای میدانی درباره مشاهده لکهها در ۱۹ مرداد منتشر شد. پس از آن، محیط زیست، بنادر و دریانوردی، فرمانداری، سازمان منطقه آزاد قشم، شهرداریها و دهیاریهای مناطق درگیر وارد فرآیند پایش و مقابله شدند. در ادامه، آلودگی در بخشهایی از آبهای جنوبی قشم، سواحل سوزا، نقاشه و شیبدراز و محدوده پیرامونی هنگام مورد بررسی قرار گرفت.
در خصوص منشأ آلودگی اما هنوز باید میان یافتههای قطعی و فرضیههای مطرحشده تفاوت قائل شد. وزارت امور خارجه اعلام کرده شواهد اولیه منشأ آلودگی را یک کشتی فلهبر خارجی نشان میدهد. در مقابل، سرویس ردیابی TankerTrackers منشأ لکه را به نشت احتمالی از کشتی فلهبر Minoan Pioneer مرتبط دانسته است؛ کشتیای که در سوم اوت در نزدیکی آبهای عمان هدف قرار گرفته بود. رویترز نیز این ارتباط را به عنوان یک احتمال گزارش کرده، اما تصریح کرده که نتوانسته علت نشت یا نوع دقیق ماده آلاینده را به صورت مستقل تایید کند.
بنابراین، در شرایط فعلی نمیتوان با قطعیت خبری اعلام کرد که منشأ نهایی آلودگی مشخص شده است؛ بلکه دقیقتر آن است که گفته شود منشأ احتمالی آلودگی به یک کشتی فلهبر خارجی نسبت داده شده و بررسیهای تخصصی برای تعیین قطعی منشأ ادامه دارد.
ابعاد آلودگی چقدر است؟
برآوردهای اولیه معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست نشان میدهد حدود ۳.۲ هکتار از سواحل و حدود ۹ هکتار از آبهای ساحلی درگیر آلودگی شدهاند. در برخی نقاط، نفوذ آلودگی در ساحل به طور متوسط حدود ۱۰ سانتیمتر و در مناطق کمعمق دریایی تا حدود ۳۰ سانتیمتر گزارش شده است.
این ارقام نشان میدهد مسئله صرفاً چند قطعه تاربال یا لکه سطحی قابل جمعآوری نیست و بخشی از آلودگی وارد محیط ساحلی شده است؛ موضوعی که ضرورت انتخاب روش مناسب برای پاکسازی هر نقطه را دوچندان میکند.
گزارشهای ماهوارهای نیز ابعاد قابل توجهی از آلودگی را در آبهای اطراف قشم نشان دادهاند. بر اساس تصاویر Sentinel-۲ مربوط به ۱۰ اوت، لکهای در جنوب قشم مشاهده شده و کارشناسان تصاویر ماهوارهای بخشهایی از آن را محتمل برای سوخت سنگین ارزیابی کردهاند. رویترز همچنین از امتداد یافتن بخش رقیقتر لکه در مسافتی حدود ۱۶۰ کیلومتر خبر داده است.
حرا؛ حساسترین نقطه بحران
یکی از مهمترین نگرانیها، احتمال تماس آلودگی نفتی با زیستبومهای مانگرو است. در ۲۱ مرداد گزارش شد که لکههای نفتی به محدوده حراهای روستای نقاشه رسیده و بخشی از درختان حرا در این محدوده دچار آلودگی سطحی شدهاند. منابع طبیعی و دستگاههای مسئول نیز عملیات کنترل و پاکسازی این بخش را در دستور کار قرار دادند.
با این حال، تازهترین گزارش میدانی فرمانداری قشم در ۲۳ مرداد تاکید دارد که جنگلهای طبیعی حرا در شمال شهرستان، واقع در محدوده منطقه حفاظتشده حرا و تالاب بینالمللی خورخوران، تاکنون تحت تأثیر آلودگی قرار نگرفتهاند و آلودگی گزارش شده در نقاشه مربوط به تعدادی از درختان حرا با منشأ دستکاشت در محدوده ساحلی بوده است. این تفکیک از نظر خبری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا میان آلودگی محدود برخی درختان حرا در نقاشه و آلودگی گسترده جنگلهای طبیعی حرا نباید یکسانسازی صورت گیرد.
شیبدراز و نگرانی برای لاکپشتها
ساحل شیبدراز از زیستگاههای مهم تخمگذاری لاکپشتهای دریایی، بهویژه لاکپشت پوزهعقابی است. به همین دلیل هرگونه آلودگی نفتی در این محدوده فقط یک مسئله پاکسازی ساحل نیست و میتواند در صورت تداوم یا گسترش، پیامدهای زیستگاهی نیز داشته باشد.
با وجود نگرانیهای مطرح شده، اداره حفاظت محیط زیست قشم در تازهترین گزارش خود اعلام کرده است که تا زمان این گزارش، موردی از تلفات زیستمندان دریایی مشاهده نشده و گزارشی از تلف شدن لاکپشتهای پوزهعقابی در مناطق بررسیشده دریافت نشده است.
این نکته به معنای رفع خطر نیست؛ بلکه نشان میدهد در زمان تهیه آخرین گزارش رسمی، تلفات مستقیم مشاهده نشده و پایش باید ادامه پیدا کند.
عملیات مهار و پاکسازی چه وضعیتی دارد؟
از زمان شناسایی لکهها، چندین دستگاه و مجموعه درگیر عملیات شدهاند. محیط زیست، بنادر و دریانوردی، فرمانداری، منطقه آزاد قشم، شهرداری سوزا، دهیاریها، منابع طبیعی و جوامع محلی در فرآیند مقابله مشارکت دارند.
اداره بنادر و دریانوردی هرمزگان نیز یک فروند شناور یدککش مجهز به سامانه پاشش مواد شیمیایی را برای مقابله با آلودگی و پاکسازی بخشهای آلوده دریا اعزام کرده است. طبق اعلام فرمانداری، در بازدید ۲۳ مرداد میزان لکههای قابل مشاهده در سطح دریا نسبت به روزهای قبل به شکل محسوسی کاهش یافته و لکه جدیدی نیز در جریان بازدید مشاهده نشده است.
همزمان، برنامه پاکسازی سواحل و لایهبرداری بخشهای آلوده پس از اطمینان از مهار لکههای دریایی در دستور کار قرار گرفته است. این ترتیب از نظر محیط زیستی اهمیت دارد؛ زیرا اولویت فعلی جلوگیری از ورود آلودگی جدید به ساحل و کنترل منبع و سطح آب است و پاکسازی ساحل باید متناسب با ویژگی هر منطقه انجام شود.
قشم یک حادثه، یا بخشی از یک بحران بزرگتر؟
آلودگی قشم در شرایطی رخ داده که طی ماههای اخیر بخشهایی از سواحل هرمزگان نیز درگیر آلودگیهای نفتی مرتبط با حوادث و تنشهای منطقهای بودهاند. معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست پیشتر اعلام کرده بود که در جریان جنگ، حدود ۲۴۰ کیلومتر از سواحل هرمزگان با مواد نفتی آلوده شده است.
از سوی دیگر، در همان روزهایی که آلودگی قشم مورد توجه قرار گرفته، یک لکه نفتی بزرگ نیز در آبهای نزدیک جزیره سیری مشاهده شده و در آبهای عمان نیز حادثه جداگانه نفتی ناشی از نفتکش Caroline Bezengi در ابعادی بسیار بزرگتر جریان دارد. این رخدادها نشان میدهد افزایش تردد و حوادث دریایی در فضای پرتنش منطقه، ریسک زیستمحیطی خلیج فارس و دریای عمان را افزایش داده است.
با این حال، نباید حوادث مختلف را بدون شواهد فنی به یکدیگر مرتبط کرد. آلودگی قشم و حادثه نفتکش Caroline Bezengi دو رخداد جداگانهاند و رویترز نیز تصریح کرده که حادثه نفتکش عمان به جنگ ایران و آمریکا مرتبط نشده است.
مطالبه اصلی؛ تعیین دقیق منشأ و میزان خسارت
اکنون که طبق گزارشهای رسمی، شدت لکههای قابل مشاهده در دریا کاهش یافته است، مرحله مهم بعدی فقط پاک کردن آثار ظاهری نیست. تعیین دقیق منشأ، نوع ماده نفتی، میزان واقعی آلودگی، عمق نفوذ در ساحل، آثار احتمالی بر زیستمندان و برآورد خسارتهای محیطزیستی باید به صورت مستند دنبال شود.
ورود دادستانی قشم نیز از همین منظر اهمیت دارد. دستگاه قضایی شهرستان پیشتر برای بررسی منشأ آلودگی و شناسایی عامل یا عوامل ایجاد آن ورود کرده و بر پیگیری موضوع تاکید داشته است.
از منظر عمومی نیز استمرار اطلاعرسانی شفاف درباره نتایج آزمایش نمونههای نفتی، محدوده دقیق آلوده، هزینههای پاکسازی و نتیجه بررسی منشأ آلودگی میتواند از شکلگیری روایتهای متناقض جلوگیری کند.
قشم همچنان زیر پایش است
آخرین گزارش فرمانداری قشم در ۲۳ مرداد از بهبود وضعیت مناطق درگیر، کاهش لکههای قابل مشاهده و ادامه عملیات مهار و پایش حکایت دارد؛ اما همزمان تاکید شده که عملیات تا زمان اطمینان از کنترل کامل شرایط ادامه خواهد یافت.
در چنین شرایطی، مهمترین پیام برای مردم و گردشگران آن است که کاهش لکههای قابل مشاهده را نباید به معنای پایان کامل بحران تلقی کرد. آثار نفتی ممکن است در رسوبات و بستر ساحلی باقی بماند و ارزیابی واقعی پیامدهای زیستمحیطی نیازمند پایش پس از پاکسازی نیز هست.
قشم امروز با یک آزمون جدی روبهروست؛ آزمونی که نتیجه آن فقط به میزان سرعت جمعآوری لکههای سیاه از ساحل محدود نمیشود، بلکه به این بستگی دارد که منشأ آلودگی تا چه اندازه دقیق شناسایی شود، خسارتها چگونه مستند شوند، زیستگاههای حساس چگونه حفاظت شوند و آیا تجربه این حادثه به ایجاد سازوکار مؤثرتر برای مقابله با آلودگیهای دریایی در آینده منجر خواهد شد یا نه.
وضعیت فعلی: بر اساس آخرین گزارش رسمی منتشرشده در ۲۳ مرداد ۱۴۰۵، لکههای قابل مشاهده در سطح دریا کاهش یافته، عملیات مهار و پایش ادامه دارد، تلفات زیستمندان دریایی گزارش نشده و جنگلهای طبیعی حرا در شمال شهرستان آلوده اعلام نشدهاند؛ با این حال، پاکسازی سواحل و ارزیابی کامل خسارت همچنان در دستور کار است.
انتهای پیام/.
